“Nee”, meent Anna Fallon, communicatieadviseur van de Veiligheidsregio Utrecht (VRU). Zij is van mening dat de Nederlandse burger geen voorbereidingen treft zolang de ramp in kwestie nog niet in zicht is. Gedetailleerde risicocommunicatie vooraf, heeft volgens haar weinig zin. Pas als het water ons tot aan de lippen is gestegen, zal Nederland zich openstellen voor de boodschap die de overheid verspreid, daar is Fallon van overtuigd. “Pas als de dreiging reëel is, moet je gaan communiceren, dan pas zijn mensen ontvankelijk voor je boodschap.”

Begrijp Fallon niet verkeerd. Het is niet zo dat in de Veiligheidsregio Utrecht helemaal niets aan risicocommunicatie wordt gedaan. De Veiligheidsregio stimuleert juist gemeenten om risicocommunicatie op te pakken. De landelijke Denk Vooruit-campagne wordt als basis gebruikt voor deze lokale invulling van risicocommunicatie. “Het is goed dat gemeenten informatie beschikbaar stellen aan burgers over risico’s in hun werk- en leefomgeving, bijvoorbeeld op een pagina in de gemeentegids of via de gemeentelijke website Risicocommunicatie is in dit stadium vooral gericht op mensen die er gericht naar zoeken. Maar vanuit de Veiligheidsregio wordt de burgers niets aan risicocommunicatie opgedrongen”, zegt Fallon. 
 
“Het is prima als een burgemeester zijn burgers vertelt dat hun dorp bij een dijkdoorbraak straks 5 meter onder water komt te staan”, verklaart de communicatieadviseur. “Maar wat je werkelijke doel is, is het handelingsperspectief van de mensen veranderen. Dat lukt je niet zolang de dreiging niet concreet is. Niemand is zich nu al aan het voorbereiden. Folders over voorbereiding bij rampen uitdelen heeft dus ook pas zin als mensen bereid zijn zich open te stellen voor de boodschap van de overheid en dat is pas wanneer er realistisch geoefend wordt of het water tot in Duitsland is genaderd.”
Maar is het dan al niet te laat? Stel dat iedereen dan nog zijn drie liter water en een radio op batterijen moet gaan kopen? Fallon: “Je moet het moment kiezen. Te laat is natuurlijk ook niet goed. Daarom moet je je als overheid goed voorbereiden en je rampenbestrijdingsplannen met de daaraan gekoppelde risico- en crisiscommunicatie op orde hebben. Het actief verspreiden van de boodschap met handelingsperspectief gebeurt pas vlak voor of tijdens de crisis.”
 
Reële dreiging
Met het oog op ‘overvoering’ heeft de Veiligheidsregio Utrecht ervoor gekozen om alleen te communiceren over reële dreigingen en risico’s. Per jaar wordt één thema uitgelicht. Dit jaar staat ‘hoog water’ op de kalender. De VRU wordt namelijk doorsneden door talloze dijkringen wat een reële kans op overstromingen meebrengt. Wanneer een onderwerp op de agenda van de bestuurder staat, bijvoorbeeld bij de ondertekening van een rampenbestrijdingsplan of tijdens een bestuurlijke oefening, is dat een goed moment om te starten met risicocommunicatie. “Bewustwording bij bestuurders is een voorwaarde voor effectieve risicocommunicatie”, vertelt Fallon. “Dat is moeilijk want risicocommunicatie heeft over het algemeen geen prioriteit. Terwijl dat wel de eerste stap is die je moet zetten. Bestuurders moeten zich bewust worden van de risico’s, dán maak je een risicocommunicatieplan, dán informeer je bedrijven in de regio en pas daarna zal het handelingsperspectief van bestuurders en burgers gaan veranderen.”
 
Het is een traject waar de VRU hard aan werkt en dat doet Fallon niet alleen. In de regionale projectgroep Voorlichting bij Rampen (Voramp) zijn communicatieadviseurs van gemeenten, provincie en de politie vertegenwoordigd. Een enthousiaste club mensen, die vol ideeën zitten en waar de VRU regelmatig een beroep op doet.
Ook in opleiden van communicatieadviseurs (met een functie in de rampenbestrijding) van de 29 Utrechtse gemeenten wordt geïnvesteerd. Zij volgen allemaal een basisopleiding crisisbeheersing en de VRU verzorgt twee keer per jaar een procesopleiding crisiscommunicatie. De VRU leidt zelf, met medewerking van het ERC, haar webredacteuren crisis.nl op. De VRU beheert de poollijst crisiscommunicatie, een papieren lijst met namen en telefoonnummers gevouwen op creditcardformaat, die meer dan 125 communicatieadviseurs bij zich dragen. In geval van een calamiteit kunnen gemeenten een beroep doen hun communicatiecollega’s voor bijstand. Een simpel maar effectief systeem dat zijn nut al meerdere malen bewezen heeft, zoals vorig jaar tijdens de brand in het Armando-museum in Amersfoort.
 
Oefenen, oefenen, oefenen
En ook bij de VRU worden regelmatig rampenoefeningen gehouden. Fallon vertelt dat in bijna elke oefening, multidisciplinair, BT en ROT, communicatie wordt geoefend. Daarnaast worden er twee keer per jaar ook mono-disciplinaire procesoefeningen gehouden voor communicatie. In het najaar zal deze oefening in twee van de vijf Utrechtse districten gehouden worden. “We oefenen met het actiecentrum en een responscel aan de hand van een fictieve casus. Daar koppelen we die dag ook nog een workshop aan vast”, vertelt Fallon zichtbaar enthousiast.
Fallon vertelt verder dat tijdens de oefenweek hoog water ‘Waterproef’ in november ook wordt geoefend op crisiscommunicatie. Op vrijdag 7 november oefent de VRU samen met de regio Gelderland Midden tijdens een ROT-RCBT oefening genaamd ‘Waterschout’ een volledig opgetuigd actiecentrum crisiscommunicatie.
 
“Communicatie ontwikkelt zich steeds meer binnen de VRU”, merkt Fallon daarnaast op. “Maar nog steeds is het een apart deel van de veiligheidsregio. Ik merk dat ik nog steeds mensen eraan moet herinneren dat we tijdens een oefening ook communicatie kunnen betrekken. Dan hoor je: ‘oh ja, daar hadden we nog niet aan gedacht.’ Zo moet je communicatie steeds weer op de kaart blijven zetten.”
De Veiligheidsregio is toch een soort pionieren, vindt Fallon. “Dat is aan de ene kant erg leuk, maar je komt ook knelpunten tegen die in andere langlopende organisaties allang zijn uitgewerkt. Je moet nog veel bestuurlijk draagvlak creëren en opbouwen, maar dat biedt ook weer veel kansen. Maar bovenal is het gewoon heel erg leuk om te doen”, vertelt Anna Fallon lachend tot besluit.

© ERC 2008 | Lucinda Sterk, webredacteur ERC

(Red: Anna Fallon is niet meer werkzaam bij de Veiligheidsregio Utrecht)